Συντάκτες: Κωνσταντίνος Σαραβάκος, Επικεφαλής Ερευνών ΚΕΦΙΜ · Χρήστος Λούκας, Οικονομολόγος, Βοηθός Ερευνών ΚΕΦΙΜ · Ιωάννης Ναβροζίδης, Οικονομολόγος, Βοηθός Ερευνών ΚΕΦΙΜ · Γιάννης Φίλιος, Επιστημονικός Συνεργάτης ΚΕΦΙΜ

1Εισαγωγή

Η εμπιστοσύνη των Ευρωπαίων πολιτών στους φιλελεύθερους και δημοκρατικούς θεσμούς έχει υποχωρήσει, και η δικαιοσύνη δεν αποτελεί εξαίρεση. Οι έρευνες του Ευρωβαρομέτρου καταγράφουν συχνά ότι, σε αρκετά κράτη μέλη, λιγότεροι από τους μισούς ερωτηθέντες αξιολογούν θετικά την ανεξαρτησία των εθνικών τους δικαστηρίων. Παράλληλα, οι έρευνες σε μικρομεσαίες επιχειρήσεις αναδεικνύουν το κόστος και τη διάρκεια των δικαστικών διαδικασιών ως σημαντικά εμπόδια για τις επενδύσεις. Οι διαρκείς διαφωνίες της Ευρωπαϊκής Επιτροπής με κράτη μέλη όπως η Πολωνία, η Ουγγαρία και η Ρουμανία για το κράτος δικαίου έχουν δώσει ιδιαίτερη πολιτική σημασία στη συγκριτική αξιολόγηση των εθνικών δικαστικών συστημάτων.^[1]

Εκτός από την σημασία της αποδοτικότητας των δικαστηρίων για το κράτος δικαίου, η δικαιοσύνη επηρεάζει άμεσα και την οικονομία μία χώρας. Σε πρόσφατη ανάλυση της Παγκόσμιας Τράπεζας, η Bosio εκτιμά ότι η βελτίωση της αποδοτικότητας των δικαστηρίων συνδέεται με αύξηση του ετήσιου ρυθμού μεγέθυνσης του κατά κεφαλήν ΑΕΠ.^[2] Η θεωρητική εξήγηση που δίνουν ο North,^[3] ο Williamson^[4] και, πιο πρόσφατα, οι Aghion, Algan, Cahuc και Shleifer^[5] εστιάζει στο κόστος των συναλλαγών. Τα δικαστήρια που λειτουργούν καλά διευκολύνουν τη δημιουργία εμπορικών σχέσεων, μειώνουν τα εμπόδια εισόδου στην αγορά, εξασφαλίζουν την εφαρμογή των συμβάσεων και διευρύνουν την πρόσβαση στην εμπορική πίστωση. Οι Becker και Ivashina διαπιστώνουν ότι η ταχύτητα επίλυσης υποθέσεων που αφορούν επιχειρήσεις σε οικονομική δυσχέρεια συνδέεται με την ταχύτητα ανάκαμψης των οικονομιών από χρηματοπιστωτικές κρίσεις.^[6] Οι Acemoglu, Johnson και Robinson εντάσσουν τη σχέση αυτή σε ένα ευρύτερο θεσμικό πλαίσιο: οι διαφορές στην αποτελεσματικότητα της δικαιοσύνης και στην εφαρμογή των συμβάσεων εξηγούν μέρος των διαφορών στο εισόδημα και στους ρυθμούς ανάπτυξης μεταξύ χωρών.^[7]

Τα στοιχεία που δημοσιεύει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προσφέρουν εκτενή συγκριτικά δεδομένα για την αποδοτικότητα, την ποιότητα και την ανεξαρτησία των δικαστικών συστημάτων.^[8] Ωστόσο, όλοι αυτοί οι δείκτες και οι μετρήσεις παρουσιάζονται αποσπασματικά και ανεξάρτητα, χωρίς να συνδυάζονται οι επιμέρους δείκτες σε μία ενιαία μέτρηση που να συνοψίζει την επίδοση κάθε κράτους μέλους. Οι Jakab και Kirchmair θεωρούν ότι αυτή η αδυναμία περιορίζει την ουσιαστική συμβολή του στην αντιμετώπιση της κρίσης του κράτους δικαίου.^[1] Ένας επαρκώς τεκμηριωμένος συνολικός δείκτης θα διευκόλυνε τη δημόσια συζήτηση για τη λειτουργία της δικαιοσύνης, όπως το ΑΕΠ διευκολύνει τη συζήτηση για την οικονομία, το PISA για την εκπαίδευση και ο Δείκτης Αντίληψης της Διαφθοράς της Διεθνούς Διαφάνειας για τη διαφθορά.

Η χρησιμότητα ενός τέτοιου δείκτη βρίσκεται στη δυνατότητα συγκεκριμένης διάγνωσης των προβλημάτων στην λειτουργία των δικαστικών συστημάτων. Ο δείκτης επιτρέπει τη σύγκριση των αδυναμιών μεταξύ χωρών και την παρακολούθησή τους στον χρόνο, ενώ παράλληλα, συνδέει τη θεσμική με την οικονομική διάσταση της δικαιοσύνης. Ένα αποτελεσματικό και διαφανές σύστημα προστατεύει τα δικαιώματα, περιορίζει την κρατική αυθαιρεσία και ενισχύει την εμπιστοσύνη στους θεσμούς, ενώ εξασφαλίζει την εφαρμογή των συμβάσεων και μειώνει το κόστος των συναλλαγών. Ο JUSPER επιδιώκει να προσφέρει μια τεκμηριωμένη βάση για τη συζήτηση γύρω από τις αναγκαίες μεταρρυθμίσεις και τη λειτουργία των ευρωπαϊκών δικαστηρίων.

Η παρούσα μελέτη παρουσιάζει τον Δείκτη Απόδοσης των Δικαστικών Συστημάτων, (Justice Systems Performance Index, JUSPER), με στόχο να απαντήσει σε ένα βασικό ερώτημα: πόσο καλά λειτουργούν τα δικαστικά συστήματα των 27 κρατών μελών της ΕΕ;^α Εξετάζουμε πόσο γρήγορα επιλύονται οι υποθέσεις, αν τα δικαστήρια διαθέτουν επαρκείς πόρους και αν πολίτες και επιχειρήσεις έχουν ουσιαστική πρόσβαση σε αυτά. Οι τρεις αυτές διαστάσεις αποτελούν τους πυλώνες του δείκτη: Αποδοτικότητα, Οικονομική ενίσχυση και Πρόσβαση στην δικαιοσύνη. Ο JUSPER βασίζεται αποκλειστικά σε αντικειμενικά στοιχεία που δημοσιεύονται ετησίως από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή^[9] και δεν περιλαμβάνει έρευνες γνώμης ή μετρήσεις αντιλήψεων, για τις οποίες η σχετική βιβλιογραφία επισημαίνει τον κίνδυνο πολιτικών επιρροών και δυσκολίες σύγκρισης μεταξύ χωρών.

Τι μετρά και τι δεν μετρά ο JUSPER

Ο JUSPER εξετάζει τρεις διαστάσεις. Η πρώτη είναι η ταχύτητα εκδίκασης, η σχέση μεταξύ εισερχόμενων και επιλυμένων υποθέσεων και η παραγωγικότητα των δικαστών σε αστικές, εμπορικές και διοικητικές υποθέσεις. Δίνεται επίσης έμφαση σε εξειδικευμένες υποθέσεις που αφορούν τις επιχειρήσεις, καθώς και σε ποινικές υποθέσεις νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες και δωροδοκίας. Αυτή είναι η διάσταση της Αποδοτικότητας.

Η δεύτερη είναι η χρηματοδότηση που διαθέτουν τα κράτη μέλη στη δικαιοσύνη. Ο πυλώνας της Οικονομικής ενίσχυσης αποτυπώνει τους διαθέσιμους πόρους, χωρίς να τους εξισώνει με τα αποτελέσματα του συστήματος.

Η τρίτη αφορά τα χαρακτηριστικά που καθορίζουν την Πρόσβαση πολιτών και επιχειρήσεων στη δικαιοσύνη: την έκταση της νομικής αρωγής σε αστικές και ποινικές διαδικασίες, τα δικαστικά τέλη, την πληροφόρηση, τη διαφάνεια και την ψηφιοποίηση.

Ο JUSPER δεν αξιολογεί την ανεξαρτησία της δικαιοσύνης, το κράτος δικαίου ή τον βαθμό πολιτικών παρεμβάσεων στα δικαστήρια, και δεν περιλαμβάνει σχετικές εκτιμήσεις εμπειρογνωμόνων ή μετρήσεις αντιλήψεων για τα ζητήματα αυτά. Ορισμένοι τέτοιοι δείκτες χρησιμοποιούνται μόνο για εξωτερικό έλεγχο των αποτελεσμάτων και παρουσιάζονται στο παράρτημα. Συνεπώς, μια υψηλή βαθμολογία στον JUSPER δεν σημαίνει κατ’ ανάγκην ισχυρό κράτος δικαίου. Ένα σύστημα που υπόκειται σε πολιτικό έλεγχο μπορεί να βαθμολογηθεί υψηλά, εφόσον επιλύει γρήγορα τις υποθέσεις και διαθέτει επαρκείς πόρους. Ο δείκτης αποτυπώνει τη λειτουργική ικανότητα των δικαστικών συστημάτων και δεν κρίνει αν οι αποφάσεις τους είναι δίκαιες.

Η συμβολή του JUSPER είναι ότι συνδυάζει τα στοιχεία αυτά σε έναν σύνθετο δείκτη δικαστικής απόδοσης για την ΕΕ-27, με βάση το θεωρητικό πλαίσιο της σχετικής βιβλιογραφίας.^{[10, 11]}

2Πώς κατασκευάζεται ο σύνθετος δείκτης JUSPER

Ο JUSPER έχει τέσσερα επίπεδα, σύμφωνα με τη μεθοδολογία του εγχειριδίου του ΟΟΣΑ για τους σύνθετους δείκτες.^[12] Οι πρωτογενείς δείκτες συνδυάζονται σε υποσυνιστώσες, οι υποσυνιστώσες σε πυλώνες και οι τρεις πυλώνες στον συνολικό δείκτη (Γράφημα 1).

Το εννοιολογικό πλαίσιο του δείκτη

Στον JUSPER η απόδοση περιλαμβάνει τα αποτελέσματα της λειτουργίας των δικαστηρίων, τους πόρους που διατίθενται σε αυτά από το κράτος ως θεσμική επένδυση και τα χαρακτηριστικά που διευκολύνουν την πρόσβαση πολιτών και επιχειρήσεων στη δικαιοσύνη.

Τι επιχειρεί να μετρήσει ο κάθε πυλώνας

Κάθε πυλώνας μπορεί να χρησιμοποιηθεί και αυτοτελώς από ερευνητές ή αναλυτές πολιτικής που ενδιαφέρονται για μία συγκεκριμένη διάσταση της δικαστικής απόδοσης.

• Αποδοτικότητα. Περιλαμβάνει τον χρόνο διεκπεραίωσης (3 δείκτες), τον ρυθμό εκκαθάρισης, δηλαδή τη σχέση επιλυμένων και εισερχόμενων υποθέσεων (3 δείκτες), τις εκκρεμότητες (3 δείκτες), την παραγωγή ανά δικαστή (3 δείκτες), τη διάρκεια εξειδικευμένων υποθέσεων (4 δείκτες) και τη διάρκεια ποινικών υποθέσεων (2 δείκτες). Συνολικά περιλαμβάνει 18 δείκτες, και αποτυπώνει την ικανότητα των δικαστηρίων να επιλύουν υποθέσεις και μπορεί να χρησιμοποιηθεί αυτοτελώς για τη συγκριτική αξιολόγηση της αποδοτικότητάς τους στην ΕΕ-27.
• Οικονομική ενίσχυση. Αποτυπώνει τους οικονομικούς πόρους που διαθέτει το κράτος στο δικαστικό σύστημα. Περιλαμβάνει τον προϋπολογισμό των δικαστηρίων ανά κάτοικο σε μονάδες αγοραστικής δύναμης, τον προϋπολογισμό τους ως ποσοστό του ΑΕΠ και τον λόγο του μισθού ενός δικαστή στην αρχή της σταδιοδρομίας του προς τον μέσο ετήσιο ακαθάριστο μισθό της χώρας. Πρόκειται συνολικά για 3 δείκτες, όπου οι πόροι αντιμετωπίζονται ως εισροή και δεν θεωρούνται από μόνοι τους απόδειξη καλής λειτουργίας. Οι υψηλές τιμές μπορεί να εκφράζουν μεγαλύτερη κρατική στήριξη στη δικαιοσύνη, αλλά και υψηλότερο πάγιο κόστος, εκτεταμένες διοικητικές δομές ή διαφορές στα επίπεδα αμοιβών.
• Πρόσβαση στην δικαιοσύνη. Περιλαμβάνει δύο υποσυνιστώσες με συνολικά 10 δείκτες. Η προσβασιμότητα καλύπτει την έκταση της νομικής αρωγής σε αστικές και καταναλωτικές υποθέσεις, την έκτασή της σε ποινικές υποθέσεις, το εισοδηματικό όριο για πλήρη νομική αρωγή, τα δικαστικά τέλη για μια τυπική καταναλωτική αξίωση ύψους 6.000 ευρώ, τη διαδικτυακή πληροφόρηση των πολιτών και την ισόρροπη εκπροσώπηση των φύλων στο ανώτατο δικαστήριο (6 δείκτες). Η ψηφιοποίηση καλύπτει τους δικονομικούς κανόνες που επιτρέπουν τη χρήση ψηφιακών μέσων, την πραγματική χρήση τεχνολογιών πληροφορικής και επικοινωνιών (ΤΠΕ), τη δυνατότητα διεκπεραίωσης διαδικασιών μέσω διαδικτύου και τη διαδικτυακή δημοσίευση αποφάσεων (4 δείκτες).

Σε όλη την ανάλυση παρουσιάζουμε τις βαθμολογίες των τριών πυλώνων μαζί με τον συνολικό JUSPER. Έτσι, ο αναγνώστης μπορεί να εξετάζει τη συμβολή κάθε διάστασης και να χρησιμοποιεί χωριστά τον πυλώνα που τον ενδιαφέρει.

Το πόσο σημαντικός είναι κάθε πυλώνας για τον τελικό αποτέλεσμα προέρχεται από στατιστική επεξεργασία και συγκριμένα από την μέθοδο της ανάλυσης κύριων συνιστωσών (Principal Component Analysis), χωρίς αξιολογική κρίση για τη σημασία κάθε διάστασης. Έτσι, μια θεωρητικά σημαντική διάσταση μπορεί να λάβει μικρότερο βάρος, αν συσχετίζεται ασθενώς με τις υπόλοιπες. ^β

Η τελική αξιολόγηση περιλαμβάνει μία κοινή κλίμακα, στην οποία μετατρέπουμε και τους 31 επιμέρους δείκτες σε βαθμολογίες από 0 έως 100, στις οποίες η υψηλότερη τιμή δηλώνει πάντοτε καλύτερη επίδοση. Για παράδειγμα, οι μικρότεροι χρόνοι διεκπεραίωσης και οι λιγότερες εκκρεμότητες οδηγούν σε υψηλότερη βαθμολογία. Μετά τους αναγκαίους μετασχηματισμούς και τον περιορισμό των ακραίων τιμών, η χαμηλότερη τιμή στο σύνολο των ετών αντιστοιχεί στο 0 και η υψηλότερη στο 100.

3Ο Δείκτης Απόδοσης των Δικαστικών Συστημάτων για το 2024

Η κατάταξη του 2024

Ο Πίνακας 1 παρουσιάζει την κατάταξη του JUSPER για το 2024 και τις βαθμολογίες των τριών πυλώνων. Το Γράφημα 2 απεικονίζει τη συνολική βαθμολογία κάθε κράτους μέλους. Η Λετονία βρίσκεται στην πρώτη θέση με 74,0 μονάδες και ακολουθούν η Βουλγαρία (68,3) και η Εσθονία (66,3). Στις τελευταίες θέσεις βρίσκονται η Κύπρος (24,2), η Ελλάδα (34,8) και η Πορτογαλία (39,6). Χώρες με καλές επιδόσεις και στους τρεις πυλώνες, όπως η Λετονία, η Εσθονία και οι Κάτω Χώρες, κατατάσσονται συνήθως υψηλότερα από όσες υπερέχουν μόνο σε μία διάσταση. Η Βουλγαρία αποτελεί χαρακτηριστική περίπτωση διαφορετικού προφίλ: η δεύτερη θέση της στηρίζεται στην πολύ υψηλή βαθμολογία της στην Οικονομική ενίσχυση (89,3) και στην Αποδοτικότητα (75,7), ενώ η επίδοσή της στην Πρόσβαση στην δικαιοσύνη είναι χαμηλότερη (47,0).

Τι δείχνει η κατάταξη για τα δικαστικά συστήματα της ΕΕ

Στις υψηλότερες θέσεις της κατάταξης του JUSPER βρίσκονται κυρίως χώρες που συνδυάζουν υψηλή Αποδοτικότητα με καλή Πρόσβαση στην δικαιοσύνη: η Λετονία με 71,7 και 79,9 μονάδες αντίστοιχα, οι Κάτω Χώρες με 73,5 και 64,6, η Λιθουανία με 71,4 και 68,2 και η Εσθονία με 81,6 και 62,3. Στις χώρες αυτές η ικανότητα επίλυσης υποθέσεων συνδυάζεται με ευνοϊκότερα χαρακτηριστικά πρόσβασης και ψηφιακής εξυπηρέτησης.

Η Βουλγαρία βρίσκεται στη δεύτερη θέση παρά τη μέτρια βαθμολογία της στην Πρόσβαση στην δικαιοσύνη, χάρη κυρίως στην υψηλή Οικονομική ενίσχυση (89,3). Η βιβλιογραφία για την ιστορική προέλευση των νομικών συστημάτων και οι συγκρίσεις με εξωτερικούς δείκτες υποδεικνύουν μια πιθανή εξήγηση: η υψηλή χρηματοδότηση σε ορισμένες χώρες της Ανατολικής Ευρώπης μπορεί να συνδέεται με τις εκτεταμένες διοικητικές δομές που κληροδότησε η κομμουνιστική περίοδος και δεν συνεπάγεται αναγκαστικά υψηλή θεσμική ποιότητα.^[13] Επίσης, αρκετές φιλελεύθερες δημοκρατίες με ισχυρούς θεσμούς, όπως το Βέλγιο (43,9), η Γαλλία (43,0), η Φινλανδία (40,1) και η Ιρλανδία (41,1), βρίσκονται κάτω από τον μέσο όρο της ΕΕ-27, παρότι επιτυγχάνουν υψηλές βαθμολογίες σε άλλους δείκτες δικαστικής ανεξαρτησίας, οποίοι, ωστόσο, μετρούν την ποιότητα αφαιρετικών εννοιών και όχι την απόδοση δεικτών των δικαστικών συστημάτων.

Η όγδοη θέση της Ουγγαρίας καταδεικνύει αυτή την διάκριση. Όπως αναφέρθηκε, ο JUSPER μετρά την ικανότητα επίλυσης υποθέσεων, τους διαθέσιμους πόρους και τα χαρακτηριστικά πρόσβασης και ψηφιοποίησης. Καθώς δεν μετρά την ανεξαρτησία της δικαιοσύνης, ένα σύστημα υπό πολιτικό έλεγχο μπορεί επομένως να επιτυγχάνει υψηλή βαθμολογία, εφόσον επιλύει γρήγορα τις υποθέσεις και διαθέτει επαρκή χρηματοδότηση. Για τον λόγο αυτό, χώρες που εμφανίζουν προκλήσεις στο κράτος δικαίου και το νομοθετικό πλαίσιο, μπορεί να επιτυγχάνουν καλές βαθμολογίες στον JUSPER, λόγω της καλή λειτουργίας των διαδικασιών των συστημάτων τους, αλλά να μην σημειώνουν ανάλογες επιδόσεις στους δείκτες ποιότητας των θεσμών.

4Η εικόνα της δικαιοσύνης στην Ελλάδα το 2024

Η Ελλάδα βρίσκεται στην 26η θέση της ΕΕ-27 για το 2024, με 34,8 μονάδες στα 100, και ξεπερνά μόνο την Κύπρο. Απέχει 17,7 μονάδες από τον μέσο όρο της ΕΕ-27 (52,5). Η υστέρηση είναι μεγαλύτερη στον πυλώνα της Αποδοτικότητας καθώς η Ελλάδα συγκεντρώνει 26,1 μονάδες έναντι 56,4 του μέσου όρου της ΕΕ-27, διαφορά 30,3 μονάδων. Στην Οικονομική ενίσχυση η Ελλάδα βαθμολογείται με 41,7 έναντι 50,5 του μέσου όρου της ΕΕ-27, ενώ στην Πρόσβαση στην δικαιοσύνη με 39,0 έναντι 50,0 αντίστοιχα. Συνεπώς, η χαμηλή συνολική θέση δεν οφείλεται σε μία μόνο αδυναμία, αν και η μεγάλη καθυστέρηση στην επίλυση υποθέσεων αποτελεί την βασικότερη πρόκληση. Το ελληνικό δικαστικό σύστημα συνδυάζεται με ελλείψεις στην πρόσβαση και στην ψηφιακή λειτουργία των δικαστηρίων (Γράφημα 3).^{[14, σσ. 27–28, 15, σσ. 13–15]}

5Η εικόνα της δικαιοσύνης στην Ελλάδα την περίοδο 2021-2024

Η ανάλυση της επίδοσης της Ελλάδας τα τελευταία χρόνια προϋποθέτει την πρόσβαση σε στοιχεία που είναι διαθέσιμα καθ’ όλη την περίοδο. Ωστόσο, τα δημοσιευμένα δεδομένα των προηγούμενων ετών δεν είναι κατάλληλα για τη μέτρηση ετήσιων μεταβολών, επειδή τα δημοσιευμένα στοιχεία του 2024 δεν υπάρχουν για όλα τα προηγούμενα έτη. ^γ

Συνεπώς, για να αξιολογηθεί η εξέλιξη από έτος σε έτος, επανα-υπολογίσαμε μια συμπληρωματική σειρά (JUSPER core) με σταθερό σύνολο δεικτών που παραμένουν διαθέσιμοι σε όλα τα έτη: χρόνος διεκπεραίωσης πρώτου βαθμού και το 2024, Οικονομική ενίσχυση χωρίς τον μισθό των δικαστών, χωρίς τον πυλώνα Πρόσβαση στην δικαιοσύνη και χωρίς τις διάρκειες των εξειδικευμένων και ποινικών υποθέσεων, με την ίδια μεθοδολογία που ακολουθεί ο δείκτης.

Το Γράφημα 4 παρουσιάζει τη σειρά αυτή για την Ελλάδα και τον μέσο όρο της ΕΕ-27.^δ Η εικόνα είναι σταθερή: η Ελλάδα κατατάσσεται 25η μεταξύ 26 χωρών και στα τέσσερα έτη, με απόσταση 20 έως 30 μονάδων από τον μέσο όρο (27,3 έναντι 57,5 το 2021, 32,4 έναντι 58,7 το 2024). Στην Αποδοτικότητα η άνοδος του 2022 (+18,4 μονάδες) και η πτώση του 2024 (−11,5) προέρχονται κυρίως από την παραγωγικότητα, δηλαδή τον ρυθμό εκκαθάρισης, ο οποίος είναι από τη φύση του ευμετάβλητος (11,9 το 2021, 61,4 το 2022, 56,2 το 2023, 24,9 το 2024), ενώ η έγκαιρη διεκπεραίωση (13 έως 19 μονάδες) και οι εκκρεμότητες (36 έως 42) παραμένουν σταθερά σε πολύ χαμηλά επίπεδα. Ο μέσος όρος της ΕΕ-27 στον πυλώνα αυτόν κινείται στις 63 έως 70 μονάδες. Στην Οικονομική ενίσχυση η Ελλάδα βελτιώνεται κατά 3,4 μονάδες από το 2021 έως το 2024 (από 38,7 σε 42,1), αλλά ο μέσος όρος της ΕΕ-27 αυξάνεται κατά 7,7 (από 43,1 σε 50,8), οπότε η απόσταση διευρύνεται. Για την Πρόσβαση στην δικαιοσύνη δεν υπάρχει συγκρίσιμη διαχρονική σειρά· το 39,0 του 2024 έναντι 50,0 του μέσου όρου παραμένει στιγμιότυπο. Το ασφαλέστερο συμπέρασμα είναι, επομένως, ότι η σχετική θέση της Ελλάδας δεν έχει μεταβληθεί και ότι η αύξηση των πόρων δεν έχει μεταφραστεί σε σταθερή βελτίωση της Αποδοτικότητας.^ε

Η αξιολόγηση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την Αποτελεσματικότητα της Δικαιοσύνης (European Commission for the Efficiency of Justice, CEPEJ) συμπληρώνει αυτή την εικόνα με πιο συγκεκριμένα στοιχεία. Στην έκθεση του 2026, η οποία χρησιμοποιεί δεδομένα του 2024, ο χρόνος διεκπεραίωσης των αστικών υποθέσεων σε πρώτο βαθμό στην Ελλάδα είναι 737 ημέρες, περίπου τριπλάσιος της ευρωπαϊκής διαμέσου. Ο ρυθμός εκκαθάρισης είναι 81%: για κάθε 100 νέες υποθέσεις επιλύονται περίπου 81, με αποτέλεσμα να αυξάνονται οι εκκρεμότητες. Η εικόνα αυτή ενισχύει τη διάγνωση ότι η μείωση των καθυστερήσεων και των εκκρεμών υποθέσεων αποτελεί την πρώτη προτεραιότητα.^[16]

Το πρόβλημα δεν εξηγείται απλώς από τον αριθμό των δικαστών. Τα ίδια στοιχεία καταγράφουν 37,3 δικαστές ανά 100.000 κατοίκους, περίπου διπλάσιο αριθμό από την ευρωπαϊκή διάμεσο. Την ίδια στιγμή, όμως, αντιστοιχεί περίπου ένας εργαζόμενος υποστήριξης ανά δικαστή, έναντι περίπου τριών στην Ευρώπη. Ο μέσος αριθμός συμμετοχών σε προγράμματα κατάρτισης είναι μόλις 0,6 ανά δικαστή. Η στελέχωση των υπηρεσιών υποστήριξης, η κατανομή του φόρτου εργασίας και η διαρκής κατάρτιση χρειάζονται επομένως μεγαλύτερη προσοχή. Παράλληλα, ο προϋπολογισμός νομικής αρωγής περιορίζεται σε 0,3 ευρώ ανά κάτοικο, έναντι ευρωπαϊκής διαμέσου 2,65 ευρώ. Το χαμηλό αυτό ποσό καταδεικνύει και την οικονομική διάσταση των εμποδίων πρόσβασης στη δικαιοσύνη.^{[17, σσ. 78–79, 18, σσ. 49, 92, 14, σ. 27]}

Υστέρηση καταγράφεται και στην ψηφιοποίηση, καθώς στην αξιολόγηση της CEPEJ ο δείκτης ανάπτυξης τεχνολογιών πληροφορικής και επικοινωνιών είναι 3,3 και ο δείκτης ψηφιακής πρόσβασης στη δικαιοσύνη 2,0, αμφότεροι κάτω από τις αντίστοιχες ευρωπαϊκές διαμέσους. Η ηλεκτρονική κατάθεση εγγράφων, η δυνατότητα τηλεδιασκέψεων και η δημοσίευση αποφάσεων σε μηχανικώς αναγνώσιμη μορφή μπορούν να διευκολύνουν πολίτες, δικηγόρους και δικαστήρια. Η αξία τους, όμως, πρέπει να κρίνεται από την πραγματική χρήση και τη συμβολή τους στη μείωση των καθυστερήσεων.^{[17, σ. 81, 14, σσ. 27–28]}

Οι βασικές αδυναμίες των δικαστικών συστημάτων της ΕΕ

Τα αποτελέσματα του JUSPER 2024 αναδεικνύουν τέσσερις κοινές αδυναμίες των δικαστικών συστημάτων για τα 27 κράτη της ΕΕ.

• Καθυστερήσεις στις εξειδικευμένες εμπορικές υποθέσεις. Η διάρκεια εκδίκασης υποθέσεων ανταγωνισμού, ηλεκτρονικών επικοινωνιών, εμπορικών σημάτων της ΕΕ και προστασίας των καταναλωτών παρουσιάζει μεγαλύτερες διαφορές μεταξύ χωρών από οποιαδήποτε άλλη υποσυνιστώσα. Στην Κύπρο, στην Ελλάδα, στην Ιταλία, στην Ισπανία και στην Πορτογαλία οι χρόνοι αυτοί είναι πολλαπλάσιοι από εκείνους των χωρών της Βόρειας Ευρώπης και της Βαλτικής με τις καλύτερες επιδόσεις. Επειδή οι συγκεκριμένες υποθέσεις επηρεάζουν ιδιαίτερα τις διασυνοριακές επενδύσεις και την εφαρμογή των κανόνων της ενιαίας αγοράς, οι καθυστερήσεις έχουν σημαντικό οικονομικό κόστος.
• Συσσώρευση εκκρεμών αστικών και εμπορικών υποθέσεων. Στην ΕΕ-27 εκκρεμούν κατά μέσο όρο περίπου 1,4 υποθέσεις αμφισβητούμενης δικαιοδοσίας ανά 100 κατοίκους. Οι διαφορές μεταξύ χωρών είναι μεγάλες: στις δυσμενέστερες περιπτώσεις οι εκκρεμότητες φτάνουν τις 3 έως 5 υποθέσεις ανά 100 κατοίκους. Σε αρκετά κράτη μέλη ο ρυθμός εκκαθάρισης παραμένει κάτω από τη μονάδα, δηλαδή επιλύονται λιγότερες υποθέσεις από όσες εισέρχονται στο σύστημα. Έτσι, οι ήδη υψηλές εκκρεμότητες αυξάνονται, με το πρόβλημα αυτό να συμβάλλει στις χαμηλές βαθμολογίες Αποδοτικότητας της Κύπρου (12/100), της Ελλάδας (26/100), της Ιρλανδίας (32/100), της Ισπανίας (33/100) και της Πορτογαλίας (36/100).
• Άνιση ψηφιοποίηση. Οι τέσσερις σχετικοί δείκτες εξετάζουν αν οι δικονομικοί κανόνες επιτρέπουν τη χρήση ψηφιακών μέσων, αν οι τεχνολογίες αυτές χρησιμοποιούνται στην πράξη, αν οι διαδικασίες μπορούν να γίνουν ηλεκτρονικά και αν οι αποφάσεις δημοσιεύονται στο διαδίκτυο. Αναδεικνύουν σημαντικές διαφορές ανάμεσα σε χώρες με ανεπτυγμένες ψηφιακές υποδομές, όπως η Εσθονία, οι Κάτω Χώρες, η Σουηδία, η Φινλανδία και η Δανία, και σε χώρες όπου η κάλυψη παραμένει περιορισμένη. Η Ελλάδα, η Κύπρος, η Βουλγαρία, η Κροατία και άλλες μεσογειακές χώρες εξακολουθούν να υστερούν το 2024. Η ανάπτυξη υποδομών χρειάζεται να συνοδεύεται από πραγματική χρήση των ψηφιακών εργαλείων και την σχετική εκπαίδευση και υποστήριξη από αντίστοιχο προσωπικό.
• Αναντιστοιχία χρηματοδότησης και αποτελεσμάτων. Αρκετές χώρες με υψηλή βαθμολογία στην Οικονομική ενίσχυση δεν επιτυγχάνουν αντίστοιχα καλές επιδόσεις στην επίλυση υποθέσεων. Η αρνητική συσχέτιση του πυλώνα αυτού με τον δείκτη Κράτους δικαίου των WGI (−0,35) είναι συμβατή με την ερμηνεία της σχετικής βιβλιογραφίας, σύμφωνα με την οποία σε ορισμένες χώρες της Ανατολικής Ευρώπης οι υψηλές δαπάνες μπορεί να συνδέονται με εκτεταμένες διοικητικές δομές που διατηρήθηκαν από προηγούμενα καθεστώτα. Η χρηματοδότηση, συνεπώς, δεν αποτελεί από μόνη της μέτρο δικαστικής ποιότητας, αλλά συνδυαστικά με τον τρόπο αξιοποίησης των πόρων.

Με βάση τα στοιχεία του JUSPER 2024, το βασικό πρόβλημα της ΕΕ δεν φαίνεται να είναι μια γενικευμένη έλλειψη δικαστών σε σχέση με τον πληθυσμό ή μια συνολική κατάρρευση του ρυθμού εκκαθάρισης, ο οποίος κατά μέσο όρο βρίσκεται κοντά στη μονάδα. Τα προβλήματα είναι πιο συγκεκριμένα, καθώς ορισμένες κατηγορίες υποθέσεων επιλύονται πολύ πιο αργά από άλλες, οι εκκρεμείς εμπορικές υποθέσεις δεν μειώνονται αρκετά γρήγορα και οι ψηφιακές υποδομές παραμένουν ελλιπείς σε αρκετές μεσογειακές και ανατολικοευρωπαϊκές χώρες. Η συνολική επάρκεια δικαστών και δαπανών δεν αποκλείει βέβαια ελλείψεις σε συγκεκριμένα δικαστήρια ή κατηγορίες προσωπικού.

6Η αλληλεπίδραση της αποδοτικότητας των δικαστικών συστημάτων με το κράτος δικαίου και τη οικονομία

Όπως έχει αναφερθεί ο JUSPER χρησιμοποιεί τα στοιχεία της ΕΕ στον Τομέα της Δικαιοσύνης, αξιολογώντας την λειτουργία των δικαστικών συστημάτων και όχι την ποιότητα της δικαιοσύνης, δηλαδή την ποιότητα μίας σημαντική πτυχής του κράτους δικαίου. Είναι, όμως, χρήσιμο να εξετάσουμε πώς συνδέεται με εξωτερικούς δείκτες οικονομικής επίδοσης και θεσμικής ποιότητας, τόσο για λόγους εξωτερικής εγκυρότητας του δείκτη, όσο και για λόγους ερμηνείας των αποτελεσμάτων του.^ζ

Σύμφωνα με τη σχετική βιβλιογραφία, τα δικαστήρια που λειτουργούν καλά μειώνουν το κόστος των συναλλαγών,^[2–4] διευκολύνουν την εφαρμογή των συμβάσεων μέσω της δικαιοσύνης και την πρόσβαση στην εμπορική πίστωση,^[19] και μπορούν έτσι να στηρίξουν τις επενδύσεις και την ανάπτυξη.^[7] Η σύγκριση με δείκτες αντιλήψεων και κράτους δικαίου επιτρέπει επίσης να δούμε σε ποιον βαθμό η δικαστική απόδοση, όπως μετριέται στον JUSPER, συνδέεται με έννοιες που συχνά ταυτίζονται με αυτήν στη βιβλιογραφία.

Ο Πίνακας 2 παρουσιάζει τις συσχετίσεις του συνολικού JUSPER και των τριών πυλώνων του με τρεις οικονομικούς δείκτες και πέντε δείκτες θεσμικής ποιότητας και κράτους δικαίου. Η Αποδοτικότητα εμφανίζει θετικές συσχετίσεις με όλες τις συγκεκριμένες διαστάσεις διακυβέρνησης και με τη φορολογική ανταγωνιστικότητα. Ο πυλώνας της Οικονομικής ενίσχυσης εμφανίζει διαφορετικό προφίλ: συσχετίζεται αρνητικά με τους δείκτες θεσμικής ποιότητας, αλλά θετικά με τις εισροές άμεσων ξένων επενδύσεων. Είναι επίσης συμβατά με τη βασική θέση της βιβλιογραφίας του δικαίου και της οικονομίας ότι η οικονομική συμβολή της δικαιοσύνης συνδέεται με τη μείωση του κόστους των συναλλαγών, την αποτελεσματική εφαρμογή των συμβάσεων και την ασφάλεια δικαίου.^[20],^[21]

Οι παραπάνω ενδεικτικές συσχετίσεις δείχνουν προς την κατεύθυνση δύο βασικών προσεγγίσεων για την σχέση δικαίου και οικονομίας. Πρώτον, η προσέγγιση της Bosio^[2] είναι συμβατή με τα συγκριτικά στοιχεία της ανάλυσης για τα κράτη της ΕΕ, καθώς ο συνολικός JUSPER συσχετίζεται θετικά με τις άμεσες ξένες επενδύσεις και τη φορολογική ανταγωνιστικότητα. Η Αποδοτικότητα συνδέεται ιδιαίτερα με τη δεύτερη (+0,59), ενώ η ισχυρότερη συσχέτιση με τις επενδυτικές εισροές καταγράφεται στην Οικονομική ενίσχυση (+0,58).

Το Γράφημα 5 αποτυπώνει τη σχέση συνολικά και κάθε πυλώνα του JUSPER με τη φορολογική ανταγωνιστικότητα: οι χώρες με υψηλό JUSPER και υψηλή Αποδοτικότητα, όπως η Εσθονία, η Λετονία και η Λιθουανία, βρίσκονται και στην κορυφή της φορολογικής ανταγωνιστικότητας, ενώ η Ελλάδα αποτελεί εξαίρεση με μέτρια φορολογική επίδοση (67,0) αλλά τη χαμηλότερη δικαστική απόδοση. Στην Οικονομική ενίσχυση η σχέση είναι πρακτικά ανύπαρκτη, κάτι που επιβεβαιώνει ότι η χρηματοδότηση της δικαιοσύνης δεν συνδέεται από μόνη της με ευνοϊκότερο θεσμικό περιβάλλον για τις επιχειρήσεις.

Η δεύτερη επισήμανση είναι ότι ο JUSPER αποτυπώνει τη λειτουργική απόδοση των δικαστικών συστημάτων και δεν αποτελεί δείκτη κράτους δικαίου. Ο συνολικός δείκτης παρουσιάζει ασθενείς θετικές συσχετίσεις με τις δύο διαστάσεις του V-Dem, ενώ οι συσχετίσεις του με τους δείκτες διακυβέρνησης WGI είναι σχεδόν μηδενικές. Ενδεικτικά, η συσχέτισή του με τον δείκτη Κράτους δικαίου είναι μόλις +0,03. Η κατεύθυνση των συσχετίσεων διαφοροποιείται, ωστόσο, ανά πυλώνα. Η Αποδοτικότητα συσχετίζεται θετικά με όλους τους δείκτες πολιτικών θεσμών του πίνακα. Η Πρόσβαση στη δικαιοσύνη εμφανίζει επίσης κυρίως θετικές συσχετίσεις, με εξαίρεση την ελάχιστα αρνητική σχέση με την κυβερνητική αποτελεσματικότητα (−0,01). Αντίθετα, η Οικονομική ενίσχυση συσχετίζεται αρνητικά με όλους τους συγκεκριμένους θεσμικούς δείκτες, με συντελεστές από −0,37 έως −0,28. Τα ευρήματα αυτά δείχνουν ότι η ταχύτητα επίλυσης των υποθέσεων, η χρηματοδότηση και η ευρύτερη θεσμική ποιότητα αποτελούν διακριτές διαστάσεις.

Η αξιολόγηση της δικαστικής απόδοσης περιλαμβάνει και επιλογές ανάμεσα σε στόχους που μπορεί να συγκρούονται. Αυτό σημαίνει πως οι παρακάτω εννοιολογικές διευκρινήσεις είναι χρήσιμες για την ερμηνεία των αποτελεσμάτων.

• Αποδοτικότητα και δίκαιη δίκη. Η ταχεία εκδίκαση δεν εξασφαλίζει από μόνη της μια δίκαιη διαδικασία. Η συντόμευση των διαδικασιών μπορεί, σε ορισμένες περιπτώσεις, να περιορίζει τον χρόνο ουσιαστικής εξέτασης της υπόθεσης ή τις δικονομικές εγγυήσεις.
• Ταχύτητα και σταθερότητα των αποφάσεων. Η γρήγορη έκδοση πρωτόδικων αποφάσεων μπορεί να συνυπάρχει με υψηλότερα ποσοστά ανατροπής τους κατόπιν έφεσης.
• Χαμηλό κόστος και επάρκεια χρηματοδότησης. Το χαμηλό κόστος ανά επιλυμένη υπόθεση μπορεί να δείχνει αποδοτική χρήση των πόρων, αλλά μπορεί επίσης να οφείλεται σε χρόνια υποχρηματοδότηση.

7Συμπεράσματα

Ο JUSPER είναι ένας σύνθετος δείκτης δικαστικής απόδοσης για την ΕΕ, ο οποίος βασίζεται αποκλειστικά στα αντικειμενικά στοιχεία που δημοσιεύονται από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή στον Τομέα της Δικαιοσύνης. Στην κατάταξη του 2024 προηγούνται η Λετονία, η Βουλγαρία και η Εσθονία, ενώ στις τελευταίες θέσεις βρίσκονται η Κύπρος, η Ελλάδα και η Πορτογαλία.

Το 2024 η Ελλάδα συγκεντρώνει 34,8 μονάδες με άριστα το 100 στον δείκτη JUSPER και κατατάσσεται στην 26η θέση μεταξύ των 27 κρατών μελών της ΕΕ, μπροστά μόνο από την Κύπρο. Ο μέσος όρος της ΕΕ-27 διαμορφώνεται στις 52,5 μονάδες. Από το 2021 και μετά, η χώρα βρίσκεται σταθερά περίπου 18 έως 20 μονάδες κάτω από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο. Εξαίρεση αποτελεί το 2023, όταν η απόσταση περιορίζεται σε περίπου 8 μονάδες. Η προσωρινή αυτή σύγκλιση συνδέεται κυρίως με τη βαθμολογία στον πυλώνα της Πρόσβασης στη δικαιοσύνη, ο οποίος εκείνη τη χρονιά υπολογίζεται με λιγότερους δείκτες.

Η μεγαλύτερη αδυναμία της Ελλάδας εντοπίζεται στον πυλώνα της Αποδοτικότητας, όπου συγκεντρώνει 26,1 μονάδες, έναντι μέσου όρου 56,4 στην ΕΕ-27. Ο χρόνος διεκπεραίωσης των αστικών και εμπορικών υποθέσεων σε πρώτο βαθμό φτάνει τις 737 ημέρες και είναι περίπου τριπλάσιος από τη διάμεση τιμή στην ΕΕ. Στην Οικονομική ενίσχυση η υστέρηση είναι σαφώς μικρότερη, με 41,7 μονάδες έναντι 50,5. Τα στοιχεία αυτά υποδηλώνουν ότι η βασική αδυναμία της ελληνικής δικαιοσύνης αφορά κυρίως την ταχύτητα επίλυσης και τη διεκπεραίωση των υποθέσεων και λιγότερο το επίπεδο χρηματοδότησης.

Για την Ελλάδα ένα συνεκτικό σύνολο προτεραιοτήτων θα μπορούσε να περιλαμβάνει:

• Απλούστευση των διαδικασιών και καλύτερη διαχείριση υποθέσεων, με συγκεκριμένους στόχους μείωσης των εκκρεμοτήτων.
• Ισορροπημένη κατανομή της εργασίας, εξειδίκευση και κατάρτιση των δικαστών, μαζί με επαρκές προσωπικό υποστήριξης
• Ψηφιακές υπηρεσίες που χρησιμοποιούνται στην πράξη. Χρειάζεται επίσης ενίσχυση της νομικής αρωγής, ώστε το κόστος να μην αποκλείει τους οικονομικά ασθενέστερους.

Οι μεταρρυθμίσεις των τελευταίων ετών στη δικαιοσύνη κινούνται εν μέρει προς αυτή την κατεύθυνση και αναμένεται να βελτιώσουν κυρίως την Αποδοτικότητα, μέσω της αναδιοργάνωσης των δικαστηρίων και της καλύτερης αξιοποίησης και εκπαίδευσης των δικαστών. Η παρουσίαση του Υπουργείου Δικαιοσύνης καταγράφει ήδη θετικές ενδείξεις, καθώς στους πρώτους 18 μήνες εφαρμογής του νέου δικαστικού χάρτη, από τον Σεπτέμβριο του 2024 έως τον Μάρτιο του 2026, ο εκτιμώμενος χρόνος έκδοσης απόφασης στα Πρωτοδικεία μειώθηκε από 774 σε 357 ημέρες, ενώ ο ρυθμός εκκαθάρισης αυξήθηκε από 86,2% σε 105,1%.^[27] Παράλληλα, η ολοκλήρωση των ψηφιακών έργων και η εφαρμογή του Ηλεκτρονικού Φακέλου Υπόθεσης μπορούν να απλοποιήσουν τις διαδικασίες και να βελτιώσουν την Πρόσβαση στη δικαιοσύνη. Τα αποτελέσματα αφορούν την πολιτική δικαιοσύνη στα Πρωτοδικεία και η επίδρασή τους στον JUSPER θα αξιολογηθεί με μεγαλύτερη ασφάλεια όταν αποτυπωθούν σε συγκρίσιμα ευρωπαϊκά δεδομένα.

Ακόμη, ο συνολικός JUSPER συσχετίζεται θετικά με τον Διεθνή Δείκτη Φορολογικής Ανταγωνιστικότητας του Tax Foundation (+0,60) και με τις εισροές άμεσων ξένων επενδύσεων (+0,41). Η Αποδοτικότητα εμφανίζει ισχυρή σχέση με τη φορολογική ανταγωνιστικότητα (+0,59), ενώ η Οικονομική ενίσχυση εμφανίζει την ισχυρότερη σχέση με τις επενδυτικές εισροές (+0,58). Ως προς τη θεσμική ποιότητα, η συσχέτιση του συνολικού δείκτη με τη Φιλελεύθερη συνιστώσα του V-Dem είναι θετική αλλά περιορισμένη (+0,20), ενώ με τον δείκτη Κράτους δικαίου των WGI είναι σχεδόν μηδενική (+0,03). Οι διαφορετικές αυτές σχέσεις δείχνουν ότι η λειτουργική απόδοση της δικαιοσύνης και το κράτος δικαίου είναι διακριτές έννοιες.

Από την ανάλυση των αποτελεσμάτων του JUSPER προκύπτει πως η υψηλή Αποδοτικότητα συνδέεται με μεγαλύτερη φορολογική ανταγωνιστικότητα, ενώ η υψηλή Οικονομική ενίσχυση δεν αρκεί για να συναχθούν συμπεράσματα για τη θεσμική ποιότητα. Η χρηματοδότηση μπορεί να αντανακλά και το κόστος διατήρησης εκτεταμένων διοικητικών δομών, ενώ τα ευρήματα είναι συμβατά με την άποψη ότι η αποδοτικότερη δικαιοσύνη μπορεί να στηρίξει την οικονομική ανάπτυξη. Οι μεταρρυθμίσεις που μειώνουν τις καθυστερήσεις και βελτιώνουν τη λειτουργία των δικαστηρίων έχουν, επομένως, θέση τόσο στη θεσμική όσο και στην αναπτυξιακή πολιτική.

Σημειώσεις

1. αΗ παρούσα ανάλυση βασίζεται στην δημοσιευμένη μελέτη «Introducing Justice Systems Performance Index (JUSPER)» του European Liberal Forum και του ΚΕΦΙΜ. ↩
2. βΟ πλήρης κατάλογος των δεικτών που περιλαμβάνονται, η αιτιολόγησή τους, η κατεύθυνση και η μέθοδος βαθμολόγησης παρατίθενται στο Παράρτημα της μελέτης Saravakos, C., Loukas, C., & Navrozidis, I. (2026). Introducing Justice Systems Performance Index (JUSPER): An evidence-based method to rank the judicial performance of the EU27 member states [Policy paper]. European Liberal Forum; Center for Liberal Studies (KEFIM). ↩
3. γΟ πυλώνας Πρόσβαση στην δικαιοσύνη διαθέτει επαρκή δεδομένα μόνο για το 2024 (7 από τους 10 δείκτες, έναντι 1 το 2021 και το 2022 και 5 το 2023), οπότε ο JUSPER με τρεις πυλώνες υπολογίζεται μόνο για το 2024. Στην Οικονομική ενίσχυση ο μισθός των δικαστών προστίθεται από το 2023, ενώ το 2024 ο χρόνος διεκπεραίωσης αφορά όλους τους βαθμούς δικαιοδοσίας αντί μόνο τον πρώτο. Οι δημοσιευμένες τιμές της Αποδοτικότητας (25,8 το 2021, 37,3 το 2022, 44,5 το 2023 και 26,1 το 2024) και της Οικονομικής ενίσχυσης (38,7, 34,1, 29,1 και 41,7 αντίστοιχα) δείχνουν επομένως επίπεδα και όχι συγκρίσιμη εξέλιξη. ↩
4. δΟι τιμές της σειράς αυτής για το 2024 (Αποδοτικότητα 25,9, Οικονομική ενίσχυση 42,1, σύνολο 32,4) διαφέρουν ελαφρά από τις δημοσιευμένες και δεν τις αντικαθιστούν· το 34,8 παραμένει η επίσημη βαθμολογία του 2024. ↩
5. εΑναλυτικά στοιχεία για τα επίπεδα, τις μεταβολές, τις υποσυνιστώσες και την κάλυψη των δεικτών ανά έτος διατίθενται από τους συγγραφείς. Η μέτρηση του 2014 περιλαμβάνει μόνο δύο πυλώνες με διαφορετική κάλυψη δεικτών και δεν είναι συγκρίσιμη με τα επόμενα έτη. ↩
6. ζΗ εξωτερική εγκυρότητα (external validity) είναι μία μέθοδος κατά την οποία ένας τέτοιος δείκτης ελέγχεται και επιβεβαιώνει ότι τα αποτελέσματα του δείκτη έχουν ουσιαστικό αντίκρισμα και μπορούν να γενικευτούν, συνδεόμενα άμεσα με τις πραγματικές επιδόσεις μιας οικονομίας και την ποιότητα των θεσμών της. Δηλαδή, ότι συνδέεται με άλλες έννοιες, μετρήσεις και δείκτες και μπορεί να παρέχει ερμηνευτική ανάλυση πέρα από την καθ’ αυτή έννοια που επιχειρεί να μετρήσει. ↩

Βιβλιογραφία

1. Jakab, A., & Kirchmair, L. (2021). How to develop the EU Justice Scoreboard into a rule of law index: Using an existing tool in the EU rule of law crisis in a more efficient way. German Law Journal, 22(6), 936–955. DOI: 10.1017/glj.2021.46. Σύνδεσμος πηγής ↗
2. Bosio, E. (2025). Improving the efficiency of courts can boost a country’s economic growth. World Bank, Governance for Development Blog. 23 Ιανουαρίου. Σύνδεσμος πηγής ↗
3. North, D. C. (1990). Institutions, institutional change and economic performance. Cambridge University Press.
4. Williamson, O. E. (1985). The economic institutions of capitalism. The Free Press.
5. Aghion, P., Algan, Y., Cahuc, P., & Shleifer, A. (2010). Regulation and distrust. Quarterly Journal of Economics, 125(3), 1015–1049. DOI: 10.1162/qjec.2010.125.3.1015. Σύνδεσμος πηγής ↗
6. Becker, B., & Ivashina, V. (2021). Disruption and credit markets. ECB Forum on Central Banking, Working Paper.
7. Acemoglu, D., Johnson, S., & Robinson, J. (2005). Institutions as a fundamental cause of long-run growth. In P. Aghion & S. N. Durlauf (Eds.), Handbook of Economic Growth (pp. 385–472). North-Holland.
8. European Commission. (2026). The 2026 EU Justice Scoreboard. Ανακοίνωση COM(2026), Βρυξέλλες.
9. European Commission. (2026). EU justice scoreboard. Ανάκτηση 4 Νοεμβρίου 2026. Σύνδεσμος πηγής ↗
10. Bosio, E. (2023). A survey of judicial effectiveness: The last quarter century of empirical evidence. World Bank Research Observer, 38(2), 245–272.
11. Coviello, D., Ichino, A., & Persico, N. (2019). Measuring the effects of slot allocations on judicial performance. Journal of Law and Economics, 62(2), 233–268.
12. OECD & Joint Research Centre. (2008). Handbook on constructing composite indicators: Methodology and user guide. OECD Publishing.
13. La Porta, R., López-de-Silanes, F., & Shleifer, A. (2008). The economic consequences of legal origins. Journal of Economic Literature, 46(2), 285–332. DOI: 10.1257/jel.46.2.285. Σύνδεσμος πηγής ↗
14. Saravakos, C., Loukas, C., & Navrozidis, I. (2026). JUSPER 2024: Country profiles and policy recommendations for EU justice reform. European Liberal Forum & Center for Liberal Studies (KEFIM).
15. Saravakos, C., Loukas, C., & Navrozidis, I. (2026). Introducing Justice Systems Performance Index (JUSPER): An evidence-based method to rank the judicial performance of the EU27 Member States. European Liberal Forum & Center for Liberal Studies (KEFIM). Σύνδεσμος πηγής ↗
16. European Commission for the Efficiency of Justice (CEPEJ). (2026). European judicial systems: CEPEJ Evaluation Report. 2026 Evaluation cycle (2024 data). Part 2: Country profiles. Council of Europe.
17. European Commission for the Efficiency of Justice (CEPEJ). (2024). European judicial systems: CEPEJ Evaluation Report. 2024 Evaluation cycle (2022 data). Part 2: Country profiles. Council of Europe.
18. European Commission for the Efficiency of Justice (CEPEJ). (2024). European judicial systems: CEPEJ Evaluation Report. 2024 Evaluation cycle (2022 data). Part 1: General analyses. Council of Europe.
19. Johnson, S., McMillan, J., & Woodruff, C. (2002). Courts and relational contracts. Journal of Law, Economics, and Organization, 18(1), 221–277.
20. Djankov, S., La Porta, R., López-de-Silanes, F., & Shleifer, A. (2003). Courts. Quarterly Journal of Economics, 118(2), 453–517. DOI: 10.1162/003355303321675437. Σύνδεσμος πηγής ↗
21. Voigt, S. (2019). How to measure the rule of law. Kyklos, 65(2), 262–284.
22. Gwartney, J., Lawson, R., Hall, J., & Murphy, R. (2024). Economic Freedom of the World: 2024 annual report. Fraser Institute.
23. Tax Foundation. (2024). International Tax Competitiveness Index 2024. Tax Foundation.
24. Coppedge, M., Gerring, J., Knutsen, C. H., Lindberg, S. I., & Teorell, J. (2024). V-Dem country-year dataset v14. Varieties of Democracy Institute, University of Gothenburg.
25. Kaufmann, D., & Kraay, A. (2025). Worldwide Governance Indicators, 2025 update. World Bank. Σύνδεσμος πηγής ↗
26. World Bank. (2025). World Development Indicators. World Bank. Σύνδεσμος πηγής ↗
27. Υπουργείο Δικαιοσύνης. (2026, 9 Ιουλίου). Παρουσίαση αποτελεσμάτων του Δικαστικού Χάρτη 18 μήνες μετά την εφαρμογή του στα Πρωτοδικεία της χώρας. Δελτίο Τύπου. Σύνδεσμος πηγής ↗