Το άρθρο αυτό γράφτηκε στο πλαίσιο μιας σειράς δημοσιεύσεων που έχει ως στόχο την ανάδειξη της σημασίας των θεμελιωδών ελευθεριών και της έμπρακτης κατοχύρωσης των ανθρώπινων δικαιωμάτων.

του Παναγιώτη Καρκατσούλη, επιστημονικού συνεργάτη του ΚΕΦΙΜ  

Είναι κοινό τοις πάσι ότι η ιδιωτικότητα και το δικαίωμα στην ιδιωτική ζωή –ανεξάρτητα από την ακρίβεια των όρων και των εσωτερικών τους διαφοροποιήσεων– βρίσκονται μπροστά σε νέους, αχαρτογράφητους κινδύνους που προκύπτουν από την ραγδαία τεχνολογική εξέλιξη. 

Βιώνουμε, ωστόσο, μια κεφαλαιώδη αντίφαση μεταξύ μιας πρωτοφανούς απειλής του δικαιώματος ενός ατόμου ή μιας ομάδας να αποφασίζει εάν, πότε και πώς οι πληροφορίες που τους αφορούν μπορούν να διαβιβάζονται σε άλλους αλλά, ταυτόχρονα, και μια μοναδική συγκέντρωση όπλων για την προστασία του δικαιώματος αυτού –ακόμη και σε πλανητικό επίπεδο (βλ. Παγκόσμιος Έλεγχος Απορρήτου). 

Πολλοί συνομολογούν ότι η συνάθροιση παλιών και νέων προβλημάτων, συναρτώμενων όχι μόνο με την ιδιωτικότητα αλλά και με την ηθική, έχουν δημιουργήσει ένα μωσαϊκό προβλημάτων χωρίς να διαφαίνεται, προς το παρόν, ότι ο νέος ψηφιακός κόσμος έχει αποτελεσματικούς μηχανισμούς προστασίας των υποκειμένων που ζουν σ’ αυτόν.  

Είναι χαρακτηριστικό ότι χρόνο με το χρόνο μειώνεται η εμπιστοσύνη του κόσμου σε σχέση με το επίπεδο προστασίας της ιδιωτικότητάς του. Από έρευνες που έχουν διενεργηθεί προκύπτει ότι οι περισσότεροι από τους πολίτες μεγάλων χωρών με πλούσιο εργαλειοστάσιο αντιμετώπισης των παραβιάσεων της ιδιωτικότητας -πχ. οι ΗΠΑ- θεωρούν ότι η ιδιωτικότητά τους έχει περιοριστεί και η προστασία της θα υποχωρήσει μέσα στα επόμενα πέντε χρόνια. 

Αποτέλεσμα αυτής της συγκεχυμένης κατάστασης είναι η συχνή εμφάνιση περιπτώσεων παραβίασης των προσωπικών δεδομένων, άλλοτε λόγω αθέμιτων επιχειρηματικών πρακτικών που προσπορίζουν οικονομικά οφέλη στους επιχειρηματίες κι άλλοτε ως πρακτικές κυβερνήσεων που παραβιάζουν το δικαίωμα των συνοδοιπόρων ή και των πολιτικών τους αντιπάλων στην ιδιωτικότητά τους. 

Η προώθηση του σεβασμού της ιδιωτικής ζωής είναι απαραίτητη για την εύρυθμη λειτουργία της ψηφιακής οικονομίας. Όταν τα άτομα έχουν εμπιστοσύνη στην προστασία που περιβάλλει τα προσωπικά τους δεδομένα, είναι πιο πιθανό να συμμετέχουν σε διαδικτυακές δραστηριότητες, να μοιράζονται πληροφορίες και να συμμετέχουν στην ψηφιακή οικονομία.  

Μεταξύ των μέτρων προστασίας της ιδιωτικότητας συγκαταλέγονται ορισμένα εντυπωσιακά μέτρα, όπως η σταδιακή κατάργηση των cookies από την Google και η υιοθέτηση μιας κοινής ευρωπαϊκής νομοθεσίας, όπως ο Γενικός Κανονισμός για την Προστασία των Δεδομένων (General Data Protection Regulation /GDPR). Μάλιστα, η αυστηροποίηση των ποινών και των προστίμων δημιουργούν μια εντύπωση στο κοινωνικό σώμα ότι η προστασία της ιδιωτικότητας είναι εφικτή.  

Όλα αυτά, πάντως, δεν σημαίνουν ότι το πρόβλημα της προστασίας της ιδιωτικότητας είναι πρόβλημα ρυθμίσεων και απαγορεύσεων. Είναι, κυρίως, θέμα ευαισθητοποίησης και δέσμευσης της κοινωνίας πολιτών για τη διαμόρφωση ενός μέλλοντος όπου η προστασία της ιδιωτικής ζωής δεν θα αποτελεί απλώς μια ρυθμιστική απαίτηση συμμόρφωσης, αλλά ένα θεμελιώδες ανθρώπινο δικαίωμα.  

Προς την κατεύθυνση δημιουργίας ενός αξιακού προτύπου συμβάλλουν συστάσεις και προτάσεις πολιτικής που διατυπώνονται από διεθνείς οργανισμούς, μεταξύ των οποίων δράσεις που ενισχύουν τη διαφάνεια στα υψηλότερα επίπεδα διακυβέρνησης και αναδείχνουν τη σημασία της για την οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη.  

Από τα ρυθμιστικά πλαίσια έχουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον οι 8 βασικές αρχές εθνικής εμβέλειας που έχει προτείνει ο ΟΟΣΑ και αφορούν, μεταξύ άλλων, την ποιότητα των δεδομένων και τον τρόπο συλλογής τους καθώς και τις δικλείδες ασφαλείας και τη λογοδοσία όσων έχουν την ευθύνη συλλογής και διοίκησής τους.  

Η προστασία των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα και ο σεβασμός της ιδιωτικής ζωής αποτελούν σημαντικά θεμελιώδη δικαιώματα για τα κράτη-μέλη και τους θεσμούς της ΕΕ. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο έχει επιδιώξει να πετύχει μια ισορροπημένη προσέγγιση ανάμεσα στην ενίσχυση της ασφάλειας (που αποτελεί συχνό άλλοθι για την παραβίαση της ιδιωτικότητας) και τη διαφύλαξη του δικαιώματος.  

Στην περίπτωση της Ελλάδας η προστασία της ιδιωτικότητας κατοχυρώνεται στο άρθρο 9 του Συντάγματος, σύμφωνα με το οποίο η ιδιωτική και οικογενειακή ζωή του ατόμου είναι απαραβίαστη. Την εγγύηση της τήρησης όσων το Σύνταγμα και οι νόμοι επιτάσσουν έχει η Αρχή Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα.  

Εκείνο το στοιχείο που κάνει τη συζήτηση για την ιδιωτικότητα ιδιαιτέρως ενδιαφέρουσα είναι η ύπαρξη παραδοξοτήτων που την συνοδεύει. Για παράδειγμα, ενώ οι άνθρωποι θέλουν τα πλεονεκτήματα που προσφέρει η τεχνολογία, θέλουν εξίσου και την προστασία της ιδιωτικής τους ζωής. Ενώ αναγνωρίζουν τον κίνδυνο να παραβιαστεί η ιδιωτικότητά τους, δεν παίρνουν κάποιο ιδιαίτερο μέτρο προστασίας –αντίθετα, μοιράζουν ελεύθερα έναν τεράστιο όγκο προσωπικών δεδομένων. 

Το πώς τελικά θα διαμορφωθεί το ρυθμιστικό πλαίσιο και οι θεσμοί προστασίας της ιδιωτικότητας εξαρτάται από τις «αυθόρμητες κοινωνικές τάξεις» που θα δημιουργηθούν (για να παραπέμψω στην spontaneous social order του Hayek). Μέχρι τότε μυριάδες πολιτισμικές, κοινωνικές και φιλοσοφικές παραλλαγές θα διαπλέκονται με τεχνουργήματα που αναπτύσσονται, ήδη, με ιλιγγιώδη ταχύτητα και ρυθμό. Από την ώσμωση αυτή θα προκύψει το πλαίσιο επιδοκιμαστέων και κατακριτέων συμπεριφορών και πρακτικών στον καινούργιο ψηφιακό κόσμο.  

Έτσι και στη χώρα μας η προστασία της ιδιωτικότητας μέλλει να διαμορφωθεί οριστικά όταν οι διαφορετικές οικονομικές, κοινωνικές και αισθητικές προτιμήσεις και συμπεριφορές συναντηθούν και αλληλεπιδράσουν με τις τυπικές και άτυπες ρυθμίσεις και συμπεριφορές.  

Ο νέος κόσμος έχει πολλά εμπόδια και παγίδες αλλά είναι τόσο συναρπαστικός όσο κανένας άλλος προηγούμενος.