από τον Daniel B. Klein *

Το παρόν άρθρο είναι ελληνική μετάφραση του κειμένου «Adam Smith’s Moral Authority» του Daniel B. Klein που δημοσιεύθηκε αρχικά στο Law & Liberty.

Σήμερα, πριν από 250 χρόνια, εκδόθηκε το έργο «Ο πλούτος των εθνών» του Adam Smith. Από όλα τα έργα πολιτικής οικονομίας που γράφτηκαν ποτέ, αυτό ήταν το πιο επιδραστικό. Γιατί; 

Ο νεαρός Smith είχε γίνει καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Γλασκόβης. Η φήμη του Smith αυξήθηκε σημαντικά μετά το 1759, όταν, σε ηλικία 36 ετών, δημοσίευσε το έργο «Η θεωρία των ηθικών συναισθημάτων».  

«Η Θεωρία των ηθικών συναισθημάτων» ήταν ένα βιβλίο για την αρετή, δηλαδή ένα βιβλίο για το καθήκον μας να κάνουμε τη συμπεριφορά μας πιο ηθικά ορθή. Ο Σμιθ ήταν γνωστός ως ηθικολόγος. Ο ηθικολόγος είναι αυτός που δεν κρύβει το γεγονός ότι προσφέρει ηθική καθοδήγηση.  

Ο Σμιθ δεν ήταν ένας απλός ηθικολόγος, ήταν εξαιρετικά σεβαστός. Θεωρείτο ηθικολόγος που άξιζε να τον ακούνε. Ήταν ηθική εξουσία.   

Έτσι, όταν το έργο «Ο πλούτος των εθνών» εκδόθηκε το 1776, οι διδασκαλίες του δεν ήταν απλώς ενδιαφέρουσες επιχειρηματολογίες σχετικά με το εμπόριο και τα οικονομικά. Αυτές οι διδασκαλίες ήταν η καθοδήγηση μιας ηθικής αρχής. Οι διδασκαλίες αυτές είχαν επιρροή, επειδή προέρχονταν από αυτόν. Είχαν την ηθική του έγκριση. Πολλοί τις έλαβαν σοβαρά υπόψη.  

Και ποιο ήταν το αποτέλεσμα; Λέω ότι το αποτέλεσμα ήταν η δραματική ανάπτυξη της οικονομίας του δυτικού κόσμου.  

Λίγο μετά την έκδοση του έργου «Ο πλούτος των εθνών», ο ρυθμός της οικονομικής ανάπτυξης και το βιοτικό επίπεδο στον δυτικό κόσμο αυξήθηκαν δραματικά. Στα διαγράμματα του κατά κεφαλήν πλούτου ή του ΑΕΠ, που καλύπτουν εκατοντάδες χρόνια, βλέπουμε μια μακρά ιστορία σταθερότητας και στη συνέχεια μια εντυπωσιακή επιτάχυνση που ξεκινά περίπου την εποχή του θανάτου του Σμιθ, σαν το έργο του να προκάλεσε την αλλαγή. Η οικονομολόγος Deirdre McCloskey το αποκαλεί «Η Μεγάλη Εμπλουτισμός». Το σχήμα της καμπύλης έχει ονομαστεί «το μπαστούνι του χόκεϊ», με τη λεπίδα του μπαστουνιού να αντιπροσωπεύει τα τελευταία 250 χρόνια αξιοσημείωτου εμπλουτισμού.  

Τι ακριβώς δίδαξε ο Σμιθ; Τι εξουσιοδότησε ηθικά ο Σμιθ; 

Από τη σημερινή μας οπτική γωνία, μπορεί να είναι δύσκολο να εκτιμήσουμε την καινοτομία των διδασκαλιών του Σμιθ, επειδή έχουμε εξοικειωθεί με τις κύριες ηθικές διδασκαλίες του Σμιθ σχετικά με την οικονομική δραστηριότητα. Πρέπει να κατανοήσουμε ότι η ανθρώπινη κοινωνία είναι ενστικτωδώς καχύποπτη απέναντι σε όσους επιδιώκουν το δικό τους εισόδημα. Όταν ένα μέλος της κοινωνίας δηλώνει: «Εστιάζω στο δικό μου εισόδημα, όχι στο καλό της κοινωνίας», αυτό δημιουργεί υποψίες.  

Επίσης, μερικές φορές το εισόδημα αποκτάται με τρόπους που δεν είναι προς το καλό της κοινωνίας. Επομένως, πρέπει να μάθουμε να βλέπουμε διαφορετικούς τρόπους απόκτησης εισοδήματος. 

Ας αναλύσουμε τα διδάγματα του Σμιθ σε δύο βασικές ηθικές εξουσιοδοτήσεις. 

Πρώτον, ο Σμιθ δίδαξε ότι όταν κάποιος επιδιώκει ειλικρινά το εισόδημα, η δραστηριότητά του συνεισφέρει πιθανότατα στο καλό της κοινωνίας. Έτσι, ο Σμιθ επέτρεψε ηθικά την επιδίωξη του έντιμου εισοδήματος. Ο Σμιθ είπε στους ανθρώπους, στην ουσία, ότι όταν ξυπνάτε νωρίς και εργάζεστε σκληρά για να αποκτήσετε εισόδημα, ο Θεός το εγκρίνει. Η ίδια ιδέα αναδυόταν στα κηρύγματα των κληρικών και σε άλλους συγγραφείς, αλλά το έργο «Ο πλούτος των εθνών» εξέθεσε την ιδέα με έναν εντυπωσιακό και ακόμη και επιβλητικό τρόπο.  

Το βιβλίο του Σμιθ του 1776 δίδασκε ότι, επιδιώκοντας το έντιμο εισόδημα, δεν είσαι μόνο αθώος, αλλά και πιθανόν ενάρετος. Η ηθική εξουσιοδότηση της επιδίωξης του έντιμου εισοδήματος έδωσε δύναμη στην οικονομική ζωή.  

Όχι μόνο οι άνθρωποι ξυπνούσαν νωρίς και δούλευαν σκληρά στην αποστολή τους. Ενίσχυσε επίσης την καινοτομία. Ένας τρόπος για να κερδίσεις έντιμο εισόδημα είναι να δημιουργήσεις νέα αγαθά και υπηρεσίες, καθώς και νέους τρόπους παραγωγής αγαθών και υπηρεσιών. Επειδή το έντιμο εισόδημα ήταν ηθικά εξουσιοδοτημένο, οι άνθρωποι ενθαρρύνθηκαν να βγουν από τα παραδοσιακά επαγγελματικά καλούπια και να καινοτομήσουν με οποιονδήποτε τρόπο, αρκεί να ήταν έντιμος.  

Το πράσινο φως για το έντιμο εισόδημα ενίσχυσε την καινοτομία, και αυτό είναι απαραίτητο για τον Μεγάλο Εμπλουτισμό.  

Η δεύτερη μεγάλη ηθική εξουσιοδότηση απευθυνόταν στους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής. Ο Σμιθ εξουσιοδότησε ηθικά τους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής να υποστηρίξουν πολιτικές που επιτρέπουν στους ανθρώπους να επιδιώκουν έντιμο εισόδημα.  

Ο Σμιθ εξουσιοδότησε ηθικά μια υπόθεση υπέρ του «να επιτρέπεται σε κάθε άνθρωπο να επιδιώκει το δικό του συμφέρον με τον δικό του τρόπο». Αυτό θα σήμαινε να μην περιορίζονται τα δικαιώματα ιδιοκτησίας και η ελευθερία του συνεταιρίζεσθαι ή του συνάπτοντος συμβάσεων. Θα σήμαινε την απελευθέρωση των περιορισμών.  

Η αρχή του Σμιθ υπέρ της ατομικής ελευθερίας είναι μόνο υποθετική. Δεν είναι αδιάβλητη και, πράγματι, ο ίδιος ο Σμιθ έκανε εξαιρέσεις στην αρχή της ελευθερίας.  

Οι ηθικές εξουσιοδοτήσεις του Σμιθ σχετίζονται με την έκφραση: «αόρατο χέρι».  

Στο έργο «Ο πλούτος των εθνών», ο Σμιθ αναφέρει ότι στην αγορά, ένα άτομο που επικεντρώνεται στα ιδιωτικά του συμφέροντα καθοδηγείται από ένα αόρατο χέρι για να προωθήσει το κοινωνικό καλό, ακόμη και αν αυτό δεν ήταν μέρος της πρόθεσής του. Ο Σμιθ γράφει για ένα άτομο που αποφασίζει πού να επενδύσει: «Γενικά… δεν έχει την πρόθεση να προωθήσει το δημόσιο συμφέρον, ούτε γνωρίζει πόσο το προωθεί». 

Γιατί ο Σμιθ κατέληξε στο συμπέρασμα ότι, επιδιώκοντας το δικό του συμφέρον, ένας άνθρωπος προάγει το συμφέρον της κοινωνίας;  

Το ειλικρινές εισόδημα σημαίνει πως προέρχεται χωρίς απάτη, χωρίς ψευδείς δηλώσεις, χωρίς εκφοβισμό, χωρίς εξαναγκασμό. Τα χρήματα που αποκτούνται είναι χρήματα που οι πελάτες πλήρωσαν εθελοντικά επειδή εκτιμούσαν το αντικείμενο που αγοράσαν — για παράδειγμα, μια ηλεκτρική σκούπα — περισσότερο από τα χρήματα που πλήρωσαν. Η ανταλλαγή ήταν αμοιβαία επωφελής — αμοιβαία κέρδη από το εμπόριο.  

Για να ανταγωνιστείτε στην αγορά των ηλεκτρικών σκουπών, πρέπει να προσφέρετε καλές προσφορές για μια ηλεκτρική σκούπα, δηλαδή ποιότητα και τιμή που οι άνθρωποι θεωρούν καλύτερες από άλλες προσφορές. Εάν ο άλλος πωλητής έχει καλύτερη προσφορά, οι καταναλωτές δεν θα δεχτούν τη δική σας προσφορά. Επομένως, πρέπει να εξυπηρετήσετε τον καταναλωτή για να πληρωθείτε. Αλλά ο καταναλωτής είναι μέρος της κοινωνίας. Εξυπηρετείτε την κοινωνία για να πληρωθείτε.  

Επίσης, είστε μέρος της κοινωνίας. Στο έργο «Η θεωρία των ηθικών συναισθημάτων», ο Σμιθ πρότεινε το καθήκον σας να προάγετε το καλό ολόκληρης της κοινωνίας. Το σύνολο περιλαμβάνει και εσάς: Είστε μέρος του συνόλου, και έτσι όταν προάγετε το καλό του δικού σας μέρους, προάγετε το καλό του συνόλου.  

Αν κάθε μέρος φρόντιζε καλά τον εαυτό του, το σύνολο θα ήταν καλά φροντισμένο. Έχετε ηθικό δικαίωμα να φροντίζετε το δικό σας μέρος, επειδή εκεί είναι που οι προσπάθειές σας είναι πιο αποτελεσματικές στην προώθηση του καλού του συνόλου. Η αποτελεσματικότητα στην προώθηση του κοινού καλού εξαρτάται από την ικανότητα, και αυτή εξαρτάται από τη γνώση. Στο έργο του «Θεωρία των ηθικών συναισθημάτων», ο Σμιθ έγραψε: «Κάθε άνθρωπος, χωρίς αμφιβολία, από τη φύση του, πρέπει πρώτα και κύρια να φροντίζει τον εαυτό του. Και καθώς είναι πιο ικανός να φροντίζει τον εαυτό του από οποιονδήποτε άλλο, είναι σωστό και δίκαιο να είναι έτσι». 

Όσον αφορά τη βοήθεια προς το υπόλοιπο σύνολο, ίσως ένας καλός τρόπος να βοηθήσετε τους ανθρώπους είναι να τους προσφέρετε μια καλή προσφορά για ηλεκτρικές σκούπες. Ή μια τίμια δουλειά σε ένα εργοστάσιο.  

Ανοίγοντας ένα εργοστάσιο ηλεκτρικών σκουπών, αυξάνετε τη ζήτηση για εργασία και αυξάνετε τους μισθούς στην αγορά εργασίας. Ένας καλός τρόπος για να προωθήσετε το καλό του συνόλου είναι να επιδιώξετε ένα τίμιο εισόδημα. 

Αν ολόκληρο το μεγάλο σύστημα, συμπεριλαμβανομένων των δυνατοτήτων του, σχεδιάστηκε και δημιουργήθηκε από τον Θεό, οι παράγοντες μέσα σε αυτό το σύστημα καθοδηγούνται πράγματι, έστω και έμμεσα, από το αόρατο χέρι Του, επειδή Αυτός δημιούργησε και τα σήματα της αγοράς που προτρέπουν τις ενέργειές τους — σήματα όπως οι τιμές, τα κέρδη και οι ζημίες. Σύμφωνα με αυτή την ερμηνεία, η αόρατη χείρα είναι η χείρα του Θεού. 

Αλλά τα σήματα της αγοράς δεν είναι τα μόνα σημάδια αυτού του κόσμου. Πιο θεμελιώδη είναι τα σημάδια και τα σήματα από τις ηθικές αρχές. Σύμφωνα με την προνοιακή άποψη, οι αντιπρόσωποι του Θεού εδώ στη Γη είναι φτιαγμένοι κατ’ εικόνα Του, και είμαστε υποχρεωμένοι να θεωρούμε ορισμένους ανθρώπους ως ηθικές αρχές, συμπεριλαμβανομένων εκείνων του ’76. Ζουν ακόμα.  

*Ο Daniel Klein είναι καθηγητής οικονομικών και κάτοχος της έδρας JIN στο Mercatus Center του Πανεπιστημίου George Mason, όπου διευθύνει ένα πρόγραμμα για τον Άνταμ Σμιθ. Είναι συγγραφέας των βιβλίων The Spirit of Smithian Laws, Central Notions of Smithian Liberalism, Smithian Morals και Smithian Essays.